BİTKİ TÜRLERİ TESCİLİNİN AMACI NEDİR?
Genetik farklılıkların ve gelişmelerin kayıt altına
alınması, ülkemizde ve dünyada yayılmasını ve çiftçinin kullanmasını
sağlamaktır. Ayrıca, bitkilerin çoğaltılmasında kullanılan yumru, kök, soğan,
fide, fidan ve fidan üretim materyalleri gibi vegetatif aksam ile tohum çöğür
gibi generatif aksamın, yetiştirilip kontrol ve sertifikasyon işlemlerine tabi
tutulabilmesi için, bitki çeşitlerinin tescil edilmesi veya üretim izni
verilmesi esastır.
BİTKİ ÇEŞİTLERİNİN TESCİLİ İÇİN ESASLAR
Bir çeşidin tescil edilebilmesi için ;
- Çeşit;
- Yurt içinde ıslah edilmiş
- Yurt dışında ıslah edilip tescil edilmiş,
- Yurt dışında ıslah edilmiş ancak tescil edilmemiş,
- Veya yerel (köy çeşidi) çeşit olmalıdır.
- Çeşidi ıslah eden veya geliştiren tarafından Çeşit Özellik Belgesinde
belirtilen karakterlere ait test ve gözlemler yapılmış olmalıdır. Çeşit, yurt
dışında tescilli ise tescil edilen kuruluş tarafından doldurulan Bitki Özellik
Belgesinde yer alan özelliklere göre araştırıcının yurt içinde yaptığı
adaptasyon denemeleri sırasında tespit edilen bazı morfolojik farklılıklar
kaydedilmelidir,
- Kamu tarımsal araştırma enstitüleri, özel sektör tarımsal araştırma
kuruluşları, üniversiteler, üretici kuruluşlar, (tescil öncesi denemeleri bir
araştırma kuruluşuna yaptırmak ve çeşidin elit ve orijinal tohumluğunu
sağlamak koşulu ile ) gerçek kişiler tarafından müracaat edilmiş olmalıdır.
Tescil Edilen Bitki Türüne Tescil Komitesi Tarafından
İsim Verilmesi;
Yerli çeşitlere ıslahçısının önerisi dikkate alınarak isim
verilir. Ancak, başka bir çeşidin ismi ile karıştırılmaya uygun olmamalı,
Kanunlara aykırı, çirkin, saldırgan ifadeli olmamalı, ülkemizde veya başka bir
ülkede tescilli bir çeşidin adı olmamalı, yazılı izni olmadan yaşayan bir şahsın
veya bir organizasyon veya kurumun ismi olmamalıdır. Ayrıca, yurt dışı tescilli
çeşitlere kendi orijinal isim ve numaraları verilir.
İsimler Tescil Komitesinde oylanarak kabul edilir.
Çeşitlerin tescil süreleri nedir?
Ağaç ve asmalar .......... 25 Yıl
Diğer Bitki Türleri ..........20 Yıl süre ile tescil
edilirler.
Çeşit sahibi kuruluş veya bunların yetki verdiği kişi veya
kuruluşlar tarafından tescil süresinin bitiminden itibaren bir yıl içinde
Bakanlığa başvurulması halinde tescil süresi, Tescil Komitesi tarafından onar
yıllık sürelerle uzatılabilir. Bu sürenin sonunda çeşitler serbest çeşit olarak
değerlendirilir.
Tanımlar
- Islahçı: Yeni bir bitki çeşidini ıslah eden veya bulan ve
geliştiren kişiyi,
- Hak sahibi: Islahçı veya onun hukuki haleflerini,
- Çeşit: Islahçı hakkının verilmesi için gerekli şartların
karşılanıp karşılanmadığına bakılmaksızın, bir veya birden fazla genotipin
ortaya çıkardığı bazı özelliklerin kendisini göstermesiyle tanımlanan ve
aynı tür içindeki diğer genotiplerden en az bir tipik özelliği ile ayrılan
ve değişmeksizin çoğaltmaya uygunluğu bakımından bir birim olarak kabul
edilen en küçük taksonomik kısım içerisinde yer alan bitki grubunu,
- Tohumluk: Bitkilerin çoğaltımı için kullanılan vegegatif ve
generatif bitki kısımlarını,
- Çoğaltım veya çoğaltma: Asıl veya ebeveyn bitkilerle aynı
özellikleri taşıyan bir sonraki nesil bitkilerin elde edilmesini,
- Üretim veya üretme: Ürün veya çoğaltım materyali elde etmek
amacıyla bitki yetiştirilmesini;
- Çoğaltım materyali: Bitkilerin çoğaltımı için kullanılan bütün
bir bitki veya kısımlarını,
- UPOV Sözleşmesi: Uluslar arası Yeni Bitki Çeşitlerini Koruma
Birliği Sözleşmesini,
Islahçı hakkı sahibi ve yetkileri
- Hak sahipliği
- Bir çeşidin ıslahçı hakkı, ıslahçıya ve onun hukuki haleflerine
aittir.
- Islahçının birden çok olması halinde taraflar arasında aksine bir
anlaşma yoksa, ıslahçılar müşterek mülkiyet hükümleri çerçevesinde hak
sahibidir.
- Her hak sahibi diğerlerinden bağımsız olarak bazı işlemleri kendi
adına yapabilir.
- Payın üçüncü kişilere devredilmesi halinde diğer pay sahiplerinin
önalım hakkı vardır.
- Çeşidin kullanılması amacıyla üçüncü kişilere lisans verilmesi, hak
sahiplerinin tamamının rızasıyla mümkündür.
- Aralarındaki özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi
anlaşılmadıkça çalışanların işlerini görürken ıslah ettikleri veya
buldukları ve geliştirdikleri çeşitlerin sahibi bunların işverenidir.
- Kamu kurum ve kuruluşlarında çalışan görevlilerden hangilerinin
ıslahçı hakkından ne ölçüde ve nasıl yararlanacağı, ilgili bakanlıkların
görüşleri alınarak Bakanlık tarafından çıkarılacak yönetmelikte
belirlenir.
- Hak sahibinin yetkileri
- Islahçı hakkı, korunan çeşit ile ilgili olarak, hak sahibine aşağıdaki
inhisari yetkileri verir (308 s. Km. 6/III):
- Üretmek veya çoğaltmak: Asıl veya ebeveyn bitkilerde aynı özellikleri
taşıyan bir sonraki nesil bitkileri elde etmek ve ürün veya çoğaltım
materyali elde etmek amacıyla bitki yetiştirmektir.
- Çoğaltım amacıyla hazırlamak: Asıl veya ebeveyn bitkilerle aynı
özellikleri taşıyan bir sonraki nesil bitkileri elde etmek amacıyla
hazırlamak.
- Satışa arz etmek: Korunan çeşit’i satışa arz etmek.
- Satmak ve diğer şekillerde piyasaya sürmek.
- İhraç ve ithal etmek.
- (1), (2), (3), (4) ve (5) bentlerindeki faaliyetlerden herhangi
birisine yönelik depolamak.
- Koruma altındaki bir çeşide ait çoğaltım materyalinin izinsiz
kullanımı sonucunda sağlanan hasat edilmiş materyal ile ilgili olarak;
yukarıda 1-6’da belirtilen tüm faaliyetler için hak sahibinin izni
gereklidir. Ancak hak sahibi, geçmişte makul bir fırsata sahip olduğu
halde söz konusu çoğaltım materyali üzerindeki bu hakkını kullanmamışsa
izin gerekmez. Aynı şekilde, koruma altındaki bir çeşide ait çoğaltım
materyalinin izinsiz kullanımı sonucunda sağlanan hasat edilmiş
materyalden doğrudan elde edilen mamul maddeler için de izin gerekmez.
- Hak sahibi yukarıda açıklanan yetkilerini şarta bağlayabilir ve
sınırlandırma getirebilir.
- Bu hususlar, koruma altındaki bir çeşidin kendisinin esas itibariyle
türetilmiş bir çeşit olmaması kaydıyla, bu çeşitten esas itibarıyla
türetilen çeşitlere de uygulanır.
Hak sahibinin yetkisinin sınırlandırıldığı durumlar
Islahçı hakkı sahibinin yetkileri sınırsız değildir.
Islahçı hakkı sahibine tanınan inhisari hak, aşağıdaki nedenlerden birinin
bulunması ile sınırlandırılabilir:
- Genel sınırlandırma halleri
- Aşağıdaki haller hak sahibinin yetkisi dışındadır:
- i. Şahsi amaçla sınırlı kalan ve ticari amaç taşımayan faaliyetler,
- ii. Deneme amaçlı yapılan faaliyetler,
- iii. Türetilen çeşitler dışında başka çeşitlerin elde edilmesi
amacıyla yapılan faaliyetler.
- Çiftçi istisnası
- Yukarıda 2.b paragrafında belirtilen hak sahibinin yetkilerine aykırı
olmamak kaydıyla, tarımsal üretimin korunması ve kollanması amacıyla,
çiftçilerin kendi arazilerinde yaptıkları üretim sonucunda elde ettikleri
üründen, yine kendi işlediği arazilerinde yapacakları yeni üretimler için,
hibrit ve sentetik çeşitler hariç olmak üzere, korunan bir çeşidin
çoğaltım materyalini kullanabilmeye yetkileri vardır.
- Bu yetkinin hangi türlere uygulanacağı yasal düzenlemeler veya
yönetimce çıkarılacak kararlarla belirlenebilir.
- Yukarıda sözü edilen çiftçiler için tanınan yetkinin kullanılması, hak
sahibinin ve çiftçilerin yasal haklarını koruyacak şekilde aşağıdaki
kriterler göz önüne alınarak uygulanır.
- Çiftçinin işlediği arazisi için ihtiyaç duyduğu çoğaltım
materyalinin miktarında bir kısıtlama yoktur. Çiftçinin işlediği
arazisi; çiftçinin kendi adına, kendi sorumluluğu altında bitki
yetiştirdiği mülkiyetindeki veya kiraladığı veya ortakçılık yoluyla
işlediği arazidir.
- Çiftçi istisnasından küçük çiftçiler yararlanır. Küçük çiftçinin
kimler olduğu hususunda yasal bir düzenleme olmadığından, idari
kararlarla tespit edilebilir. Bu çiftçiler, hak sahibine herhangi bir
bedel ödemezler.
- Korunan çeşidi kullanan ve istisna dışında kalan çiftçiler hak
sahibine belirli bir bedel öderler. Bu bedel, hak sahibi ile çiftçi
arasında yapılacak anlaşmayla belirlenir.
- İstisnadan yararlanan çiftçiler veya ürünü işleyenler, hak sahibinin
talep ettiği her türlü bilgi ve belgeyi vermek zorundadır. Hak sahibi,
gerektiğinde, bu konuda Bakanlıktan yardım isteyebilir.
- Zorunlu lisans: Islahçı hakkının tescilinden itibaren üçüncü yılın
sonunda, kamu yararı gerekçesiyle, ıslahçı hakkı zorunlu lisansa konu
yapılabilir. Zorunlu lisansa Bakanlığın teklifi üzerine Bakanlar Kurulu
karar verir.
- Islahçı hakkının tüketilmesi
Korunan bir çeşide ait
veya bu çeşitten esas itibariyle türetilen bir çeşide ait materyal veya bu
materyalden elde edilen materyal yurt içinde ıslahçı tarafından veya onun
rızasıyla satılmış veya diğer bir şekilde pazarlanmış ise, ıslahçı hakkı
tüketilir. Bu nitelikteki materyal veya ürünlerin konu olacağı sonraki
tasarruflara karşı ıslahçı hakkı ileri sürülemez.
Ancak, sonraki tasarruf, hak konusu çeşidin
çoğaltılmasına imkan veren faaliyetlerden oluşmakta ise veya çeşidin ait
olduğu cins ve türü koruma kapsamına almamış bir ülkeye, çeşidin
çoğaltılmasına imkan verecek materyalin ihraç edilmesi faaliyetlerini
içeriyorsa, her iki halde de ıslahçı hakkı ileri sürülebilir. Ancak, ihraç
edilen materyalin nihai tüketim amacıyla kullanılması halinde, ıslahçı hakkı
tüketilmiş sayılır.
Burada sözü edilen çeşide ait materyal kavramı; her
türlü çoğaltım materyalini, bütün bitkiyi veya bitki kısımlarını kapsayan
hasat edilmiş materyali ve hasat edilmiş materyalden doğrudan elde edilen
her türlü ürünü kapsar.
Türkiye’deki düzenlemeler
Patent ve tasarım gibi fikri mülkiyet hakları alanında
ülkemizde 1995 yılında kabul edilen düzenlemeler içinde “bitki çeşitleri”ne yer
verilmemiştir (Pat KHK m. 6/4).
Dünya Ticaret Örgütü Kuruluş Anlaşması Eki olan “Ticarete
Bağlantılı Fikri Mülkiyet Haklar Anlaşması (TRIPs Anlaşması) m. 27/3’de
mikro-organizmalar dışında bitkiler ile esas olarak, biyolojik olmayan ve
mikrobiyolojik usuller dışında bitki üretimi ile esas olarak, biyolojik olmayan
ve mikrobiyolojik usuller dışında bitki üretimi ile ilgili biyolojik usullerin,
üye ülkelerce patent verilebilir buluşlar dışında bırakabileceği açıklanmıştır.
Ancak üyeler patentlerle veya kendilerine özgü etkin bir
sisteme veya bunların kombinasyonu ile bitki türlerinin korunmasını
sağlayacaklardır.
Bunun için ıslahçılara, TRIPs Anlaşmasında öngörülen temel
hakların tanınması gerekmektedir.
Bunların en önemlileri; Islahçı hakkı sahibine, inhisari
hakların mekansız olarak verilmesi ve lisans sözleşmeleri imzalama hakkına
kavuşturulmasıdır.
Ülkemizde halen özelde, Tohumlukların Tescil, Kontrol ve
Sertifikasyonu Hakkında 308 sayılı Kanun ve Bitki Çeşitlerinin Tescil Edilmesine
İlişkin Yönetmelik Hükümleri, genelde ise, TTK’nun 56 ve devamı hükümleri
uygulanmaktadır.
Türkiye, 27 milyon hektar işlenebilir tarım arazisi ve 25
milyon kırsal nüfusu ile önemli bir tarım ülkesi sayılmaktadır.
Tarımsal üretimde verim ve kaliteye etki eden en önemli
girdilerden biri yeni bitki çeşitlerine ait ıslah edilmiş tohumluklardır.
Yeni bitki çeşitlerinin ortaya çıkarılması, uzun zaman,
emek ve masraf gerektirmektedir.
Bu nedenle, ıslahçıya, ortaya çıkardığı yeni bitki
çeşitleri üzerinde sınai hakka sahip olmaları tarımsal ilerleme ve kalkınma için
mutlaka şarttır. Nitekim çağdaş toplumlara bakıldığında zaman, bitki çeşitleri
üzerinde ıslahçı haklarının hukuki düzenlemelerle korunduğu ülkelerde yeni çeşit
geliştirme faaliyetlerinin giderek arttığı gözlemlenmektedir.
Buna karşılık bitki ıslahçılarına haklarını vermeyen
ülkelerde ise bu tür faaliyetler göreceli olarak azalmış ve bu ülkeler giderek
başka ülkelerde geliştirilen bitki çeşitlerine ve hatta tohumluklara bağımlı
duruma gelmiştir.
Ülkemizdeki mevcut düzenlemeler ise, yeni bitki
çeşitlerinin korunması için etkin ve çağdaş bir korunma sistemi öngörmemektedir.
